ناسا روز ۲ سپتامبر ۲۰۲۶ نوشت مشاهدات تازهٔ تلسکوپ فضایی هابل یک موج جوی غول‌پیکر و در حال تغییر با ده ضلع را دور قطب جنوب زحل نشان می‌دهد. این نخستین‌بار است که یک الگوی جت بزرگ و منظم در نیم‌کرهٔ جنوبی این غول گازی دیده می‌شود. شکل کلی شبیه شش‌ضلعی معروف قطب شمال است، اما رفتارش فرق دارد؛ پژوهشگران می‌گویند شاید در حال تماشای شکل‌گیری یک پدیدهٔ جوی تازه باشند. نتایج همان روز در مجلهٔ Science Advances منتشر شد و برای علاقه‌مندان جو سیارات بیرونی، خبری است که هم تصویر چشمگیر دارد هم پرسش علمی باز.
ده‌ضلعی قطب جنوب زحل چیست و چرا مهم است؟
با کنار هم گذاشتن چند سال تصویر هابل از ۲۰۲۳ به بعد، تیم نشانه‌های ظریف ساختار را پیش از آنکه کاملاً مشخص شود پیدا کرد. این تصاویر بخشی از برنامهٔ OPAL (Outer Planet Atmospheres Legacy) است که بیش از یک دهه هر سال سیارات بیرونی را عکاسی می‌کند. ایمی سایمون، هم‌نویسنده و محقق اصلی OPAL در مرکز گودارد ناسا، گفته در نیم‌کرهٔ جنوبی زحل چیزی شبیه این ندیده‌اند؛ شش‌ضلعی شمالی بیش از چهل سال هر بار که نگاه کرده‌اند بوده، اما این ویژگی در حال تقویت است و فرصت نادری برای دیدن شکل‌گیری یک الگوی جوی بزرگ می‌دهد. همین «در حال تقویت بودن» تفاوت کلیدی با شش‌ضلعی ثابت شمال است.
کشف وقتی ممکن شد که تغییر فصل زحل دوباره قطب جنوب را از زمین در دید آورد. آگوستین سانچز-لاوگا از دانشگاه باسک اسپانیا، نویسندهٔ اصلی، تصاویر پایگاه Planetary Virtual Observatory Laboratory را بررسی کرد؛ اول در ۲۰۲۴ و بعد قوی‌تر در ۲۰۲۵، همراه با منجمان آماتور ترور بری و ژان‌پل اوژه، موج‌مانندی در باند جنوبی دیدند. بعد نوبت هابل رسید: وضوح فضایی و پوشش چرخش کامل بدون محو شدن جو زمین. به گفتهٔ سانچز-لاوگا از ۱۹۹۰ در تصاویر هابل به‌دنبال همتای جنوبی شش‌ضلعی شمالی بوده‌اند؛ داده‌های کاسینی بین ۲۰۰۴ تا ۲۰۱۷ هم نشانهٔ ساختار پایدار نداده بود. داده‌های هابل حضور ویژگی را تا ۲۰۲۳ تأیید کرد.
ساختار عمودی، جت و پرسش‌های باز
موج داخل یکی از جت‌استریم‌های قوی زحل نشسته و از چند لایهٔ جو می‌گذرد؛ یعنی فقط نقش ابر سطحی نیست، بلکه ساختار عمودی دارد. موقعیت ظاهری‌اش کمی جابه‌جا می‌شود چون هابل در طول‌موج‌های مختلف تصویر می‌گیرد و هر طول‌موج ارتفاع متفاوتی را می‌کاود. سایمون می‌گوید جذاب‌ترین بخش این است که ظاهراً تازه شکل گرفته؛ سؤال این است چرا الان، وقتی قبلاً ندیده بودیم؟ نویسندگان می‌گویند برای فهم شکل‌گیری، دوام و مقایسه با شش‌ضلعی شمالی به مشاهدهٔ بیشتر هابل و جیمز وب و مدل‌های رایانه‌ای نیاز است. اگر ده‌ضلعی پایدار بماند، مدل‌های جو غول‌های گازی باید توضیح بدهند چرا یک قطب ده ضلع دارد و قطب دیگر شش.
مایک وونگ از دانشگاه کالیفرنیا برکلی، هم‌نویسنده، یادآوری می‌کند خیلی از یافته‌های OPAL روی یک شات تکیه ندارند؛ مشاهدهٔ منظم در طول سال‌ها کشف‌های تازه می‌سازد. تیم ادامه می‌دهد ببیند ده‌ضلعی مثل شش‌ضلعی شمالی پایدار می‌شود یا باز تغییر می‌کند. همین مقایسه می‌تواند دربارهٔ دینامیک جو غول‌های گازی منظومهٔ شمسی و حتی شباهت‌هایی با موج‌ها و جت‌های زمین حرف بزند. برای خوانندهٔ غیرمتخصص هم پیام روشن است: سیارات بیرونی ثابت نیستند؛ فصل و جریان‌های عمیق می‌توانند در چند سال چهرهٔ جو را عوض کنند.
اگر فقط یک نکته را از این خبر ببرید، این است که هابل هنوز بعد از بیش از سه دهه، با برنامهٔ بلندمدت OPAL پدیده‌هایی را می‌گیرد که یک مأموریت کوتاه‌مدت ممکن است از دست بدهد. جزئیات رسمی، نقل‌قول‌ها و تصاویر رنگی و تک‌فیلتر را در گزارش ناسا ساینس دربارهٔ ده‌ضلعی قطب جنوب زحل ببینید.
به نظرتان این ده‌ضلعی تا چند سال دیگر مثل شش‌ضلعی شمالی ماندگار می‌شود یا زود محو می‌شود؟ حدس‌تان را بنویسید.
